Từ ngày 01/7/2025, việc vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp tại tỉnh Quảng Ninh đặt ra những yêu cầu mới đối với Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) và các tổ chức chính trị – xã hội (CT – XH). Trong mô hình chính quyền mới, việc phát huy vai trò của MTTQ và các tổ chức CT – XH tạo ra đồng thuận xã hội, phát huy sức mạnh đại đoàn kết, thực hiện dân chủ xã hội góp phần quan trọng nâng cao hiệu quả hoạt động của chính quyền địa phương hai cấp tỉnh Quảng Ninh.
1. Thách thức khách quan từ mô hình chính quyền địa phương hai cấp tại tỉnh Quảng Ninh
Sau 01 năm hoạt động, mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã đặt ra những thách thức khách quan lớn đối với MTTQ và các tổ chức CT – XH. Khi bộ máy hành chính cấp xã tăng mạnh về quy mô diện tích, dân số và trực tiếp nắm giữ thẩm quyền quyết định các nguồn lực kinh tế – xã hội quan trọng như đất đai, quy hoạch, đầu tư công và giải phóng mặt bằng, nguy cơ lạm quyền, lộng quyền hoặc né tránh, sợ trách nhiệm ở một bộ phận cán bộ rất dễ xảy ra nếu thiếu một cơ chế giám sát tương xứng. Mô hình chính quyền địa phương hai cấp đòi hỏi MTTQ và các tổ chức CT – XH phải nâng cao “sức nặng chính trị” của mình.
Trong bối cảnh mới, MTTQ và các tổ chức CT – XH phải nâng cao năng lực giám sát xã hội để trở thành đối trọng kiểm soát quyền lực hiệu quả đối với chính quyền cấp xã. Nếu không có sự bứt phá về năng lực và sắc bén về phương thức, hoạt động giám sát của MTTQ và phản biện xã hội sẽ rơi vào tình trạng tụt hậu, mang tính hình thức, không thể đại diện và bảo vệ quyền lợi chính đáng của Nhân dân trước yêu cầu mới.
2. Thực trạng phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị – xã hội sau 01 năm vận hành chính quyền hai cấp tại Quảng ninh
2.1. Kết quả đạt được trong việc đồng hành cùng chính quyền hai cấp
Một là, công tác chính trị tư tưởng và tạo đồng thuận khi sắp xếp tổ chức bộ máy.
Trải qua 01 năm vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, MTTQ và các tổ chức CT – XH tỉnh Quảng Ninh đã chứng minh vai trò là điểm tựa chính trị vững chắc trong việc đồng hành cùng chính quyền hai cấp. Ngay trong giai đoạn chuyển tiếp đầy phức tạp, MTTQ và các tổ chức CT – XH các cấp đã phối hợp chặt chẽ với các cơ quan Đảng, chính quyền triển khai quyết liệt công tác chính trị tư tưởng. Với phương châm chủ động, đi trước một bước, MTTQ và các tổ chức CT – XH đã kịp thời nắm bắt tâm tư, nguyện vọng, tổ chức gặp gỡ, động viên để ổn định tinh thần của đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức thuộc diện dôi dư hoặc phải thay đổi địa điểm làm việc do sáp nhập.
Sự vào cuộc trách nhiệm này đã giải quyết dứt điểm các băn khoăn về chế độ chính sách, bảo đảm giải quyết kịp thời chính sách cho 1.136 trường hợp mà không để xảy ra bất kỳ khiếu kiện hay điểm nóng tư tưởng nào. Tại 54 xã, phường, đặc khu mới thành lập, MTTQ và các tổ chức CT – XH đã quy tụ sự đồng thuận rộng rãi trong các tầng lớp Nhân dân, tạo nền tảng vững chắc để bộ máy mới vận hành thông suốt ngay từ ngày đầu tiên.
Hai là, sáng tạo trong truyền thông số và nắm bắt dư luận xã hội.
Một trong những dấu ấn nổi bật của công tác Mặt trận trong năm qua là sự bứt phá và sáng tạo trong việc ứng dụng công nghệ hiện đại phục vụ truyền thông số và nắm bắt dư luận xã hội. Hệ thống MTTQ và các tổ chức trực thuộc đã thiết lập và vận hành hiệu quả một “Hệ sinh thái Fanpage/Zalo” kết nối đa tầng. Điển hình như: Fanpage phường Vàng Danh thu hút hơn 1,5 triệu lượt xem; Fanpage phường Móng Cái 3 đạt hơn 1,3 triệu lượt xem; xã Tiên Yên xây dựng cụm Fanpage chuyên biệt (Truyền thông Tiên Yên, DDCI Tiên Yên…) thu hút trên 20.000 lượt theo dõi[1].
Đặc biệt, việc tích hợp các chuyên mục tương tác trên ứng dụng Sổ tay đảng viên điện tử, nền tảng Zalo Mini App Thông tin Quảng Ninh,… đã làm thay đổi hoàn toàn phương thức tiếp cận thông tin cho người dân, tạo điều kiện để MTTQ phản ứng nhanh, dự báo và xử lý từ sớm, từ xa các bức xúc, kiến nghị của người dân, chuyển hóa phương thức tuyên truyền một chiều thành tương tác hai chiều thực chất.
Ba là, thực hành dân chủ và tự quản tại khu dân cư.
Tại địa bàn dân cư, việc thực hành dân chủ đã được hiện thực hóa sâu sắc thông qua việc phát huy tối đa các mô hình tự quản. Mô hình “Dân tin, Đảng cử” tiếp tục được khẳng định là điểm sáng cốt lõi của tỉnh Quảng Ninh, bảo đảm bố trí 100% bí thư chi bộ đồng thời là trưởng thôn, khu phố tại toàn bộ 1.452 địa bàn dân cư. Cùng với đó, vai trò nòng cốt của 1.538 tổ công nghệ số cộng đồng với hơn 11.800 thành viên đã tạo nên một chiến dịch “Bình dân học vụ số” thần tốc, giúp nâng tỷ lệ hồ sơ giải quyết thủ tục hành chính trực tuyến tại cấp xã đạt trên 90%[2], tạo bước đột phá trong xây dựng công dân số và xã hội số.
2.2. Những điểm nghẽn thực tế từ cơ sở
Thứ nhất, quá tải bộ máy.
Điểm nghẽn lớn nhất là tình trạng quá tải của MTTQ cấp xã. Khi khối lượng lớn nhiệm vụ quản lý nhà nước từ cấp huyện chuyển xuống cấp xã, đặc biệt là các lĩnh vực có độ phức tạp và rủi ro pháp lý cao như quản lý đất đai, bồi thường giải phóng mặt bằng, kiểm soát đầu tư công quy mô nhỏ. Việc phải tham gia vào tất cả các hội đồng tư vấn, ban chỉ đạo giải phóng mặt bằng, xác minh nguồn gốc đất đai khiến cán bộ Mặt trận cơ sở bị cuốn vào các công việc sự vụ hành chính của chính quyền. Do đó, thời gian và nguồn lực dành cho hoạt động giám sát và phản biện xã hội bị thu hẹp đáng kể, dẫn đến tình trạng giám sát ở một số nơi bị hành chính hóa và mang tính hình thức.
Thứ hai, giao thoa và thẩm quyền giải trình.
Sự biến đổi cấu trúc từ ba cấp hành chính thành hai cấp đã làm xuất hiện một khoảng trống pháp lý trong việc định danh chủ thể chịu trách nhiệm giải trình. Hiện nay, nhiều nhiệm vụ chuyên môn sâu do các sở, ngành cấp tỉnh làm việc và chỉ đạo trực tiếp xuống UBND cấp xã. Do đó, khi MTTQ và các tổ chức CT – XH cấp xã tiến hành phản biện xã hội đối với các quyết định hành chính hoặc kế hoạch triển khai, đã xảy ra tình trạng đùn đẩy thẩm quyền giải trình. Điểm giao thoa thẩm quyền chưa được làm rõ này khiến nhiều kiến nghị giám sát, phản biện xã hội chính đáng của MTTQ cấp xã không có chủ thể cuối cùng chịu trách nhiệm tiếp thu và xử lý dứt điểm.
Thứ ba, hạ tầng dữ liệu.
Hoạt động giám sát, phản biện xã hội muốn sắc bén và chuẩn xác bắt buộc phải dựa trên hệ thống thông tin khoa học, minh bạch. Tuy nhiên, thực tế MTTQ đang gặp phải rào cản lớn về quyền tiếp cận thông tin. Sự thiếu liên thông, cục bộ của các phần mềm ngành dọc và cơ sở dữ liệu số chuyên ngành (dữ liệu về quy hoạch đất đai, quản lý tài sản công dôi dư sau sáp nhập) đã cản trở quyền được biết của MTTQ và Nhân dân. Do đó, MTTQ không có đủ công cụ và thông tin chính xác để làm căn cứ đối chiếu, kiểm tra, khiến hoạt động giám sát của MTTQ gặp khó khăn, làm giảm tính chủ động và độ sắc bén trong phát hiện sai phạm.
Thứ tư, năng lực số ở khu dân cư.
Sự tụt hậu về năng lực công nghệ của đội ngũ cán bộ trực tiếp tại khu dân cư đang là một lực cản lớn. Mô hình kiêm nhiệm bí thư chi bộ đồng thời là trưởng thôn, khu phố mang lại hiệu quả chỉ đạo rất cao, nhưng từ góc độ vận hành số, đội ngũ này phần lớn có tuổi đời tương đối cao. Trước yêu cầu quản trị bằng công nghệ, lập hồ sơ công việc điện tử, sử dụng phần mềm giám sát nội bộ và xử lý văn bản số liên thông, một bộ phận không nhỏ cán bộ thôn, khu phố tỏ ra lúng túng, e ngại, chưa đáp ứng được yêu cầu nhiệm vụ trong bối cảnh mới.
3. Giải pháp phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị – xã hội gắn với chính quyền địa phương hai cấp tại Quảng Ninh
3.1. Thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực và phối hợp liên thông tỉnh – xã
Để giải quyết dứt điểm các điểm nghẽn về giao thoa thẩm quyền, Ban Thường vụ Tỉnh ủy cần chỉ đạo thiết lập ngay một khung thể chế phối hợp liên thông đa bên rành mạch. Yêu cầu trọng tâm là ban hành Quy chế phối hợp hoạt động liên thông giữa Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh, Thường trực HĐND tỉnh, UBND tỉnh với các sở, ngành chuyên môn và UBND 54 xã, phường, đặc khu. Quy chế này phải định danh rõ ràng trách nhiệm trong các khâu việc liên ngành. Khi một quyết định hành chính do sở chuyên ngành chỉ đạo trực tiếp xuống cấp xã, MTTQ cấp xã có quyền lập hồ sơ kiến nghị phản biện liên thông gửi thẳng lên Ủy ban MTTQ tỉnh để rà soát.
3.2. Triển khai các chiến dịch giám sát chuyên đề đối với các lĩnh vực rủi ro cao
MTTQ tỉnh và các tổ chức CT – XH cần tập trung lực lượng, phối hợp với các cơ quan thanh tra, kiểm toán,…để triển khai đồng loạt các chiến dịch giám sát chuyên đề vào các lĩnh vực dễ phát sinh sai phạm, tiêu cực như: Kiểm tra việc áp giá đền bù, xác định nguồn gốc đất, bố trí suất tái định cư tại các dự án trọng điểm; Giám sát việc kê khai, quản lý, hoán đổi công năng hoặc đấu giá quyền sử dụng đất đối với các trụ sở cấp huyện, cấp xã dôi dư sau sáp nhập; Giám sát việc thực hiện chế độ tiếp công dân hằng tuần, đối thoại trực tiếp và tiến độ giải quyết dứt điểm các đơn thư khiếu nại, tố cáo ngay tại cơ sở.
3.3. Hiện thực hóa “Dân thụ hưởng” thông qua các mô hình tự quản cơ sở
Dân chủ phải đi liền với dân sinh và mang lại lợi ích cân đong đo đếm được cho người dân. MTTQ cần quy chuẩn hóa quy trình hoạt động, nâng cao năng lực pháp luật và cấp cẩm nang số cho Ban Thanh tra nhân dân và Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng. Phát huy tối đa chức năng của các ban tự quản này trong việc trực tiếp tham gia giám sát các dự án đầu tư công quy mô nhỏ, các công trình chỉnh trang đô thị, làm đường giao thông nông thôn tại 54 xã, phường, đặc khu. Áp dụng rộng rãi phương thức phát phiếu khảo sát điện tử đến từng hộ gia đình để đánh giá chất lượng công trình như cách làm sáng tạo tại phường Hiệp Hòa và phường Hoành Bồ.
Đồng thời, đổi mới toàn diện việc tổ chức các cuộc đối thoại trực tiếp, công khai giữa người đứng đầu cấp ủy, chính quyền với Nhân dân. Đa dạng hóa các “diễn đàn số”, “hộp thư điện tử Mặt trận” để mọi người dân, dù ở hải đảo hay biên giới, đều có thể phản biện các chính sách an sinh xã hội, thụ hưởng một cách công bằng, minh bạch nhất thành quả từ sự tăng trưởng kinh tế của tỉnh.
3.4. Hiện đại hóa công tác Mặt trận và nâng cấp năng lực số cho đội ngũ cán bộ cơ sở
Cần thực hiện số hóa toàn diện hệ thống quản lý văn bản, gửi nhận thông tin, điều hành tác nghiệp của khối Đảng – đoàn thể liên thông thông suốt từ cấp tỉnh đến 54 xã, phường, đặc khu. Tiếp tục tối ưu hóa, duy trì và nâng cao chất lượng hoạt động của 1.538 tổ công nghệ số cộng đồng. Các tổ này phải là lực lượng xung kích đi đầu trong việc phổ cập chữ ký số công cộng, hướng dẫn người dân khai thác kho dữ liệu cá nhân trên VNeID, từng bước đưa việc tương tác, phản ánh kiến nghị giữa Nhân dân với Mặt trận và chính quyền hoàn toàn lên môi trường số, xóa bỏ triệt để các rào cản về địa giới hành chính.
Việc thực hiện các giải pháp trên sẽ phát huy tốt vai trò của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị – xã hội nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của chính quyền địa phương hai cấp tỉnh Quảng Ninh, đóng góp quan trọng vào xây dựng tỉnh Quảng Ninh giàu mạnh, văn minh, hiện đại, hạnh phúc, tự tin, vững vàng cùng cả nước bước vào kỷ nguyên phát triến mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
ThS. Nguyễn Thị Hương Giang, Khoa Xây dựng Đảng
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh, Văn kiện Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh lần thứ XVI, nhiệm kỳ 2025 – 2030, Quảng Ninh, tháng 10-2025.
2. Tỉnh ủy Quảng Ninh, Báo cáo sơ kết 01 năm vận hành bộ máy của hệ thống chính trị và chính quyền địa phương 2 cấp, Quảng Ninh, tháng 5-2026.
[1] Tỉnh ủy Quảng Ninh, Báo cáo sơ kết 01 năm vận hành bộ máy của hệ thống chính trị và chính quyền địa phương hai cấp, Quảng Ninh, tháng 5-2026.
[2] Tỉnh ủy Quảng Ninh, Báo cáo sơ kết 01 năm vận hành bộ máy của hệ thống chính trị và chính quyền địa phương hai cấp, Quảng Ninh, tháng 5-2026.
