Sapro: Việc xây dựng mô hình chính quyền địa phương hai cấp từ năm 2025 là bước đột phá thể chế mang tầm vóc lịch sử trong tiến trình đổi mới đất nước. Từ thực tiễn tỉnh Quảng Ninh, bài viết phân tích mô hình chính quyền địa phương hai cấp không chỉ là kết quả của quá trình tinh gọn bộ máy mà còn là “bệ phóng thể chế” kiến tạo nền quản trị quốc gia hiện đại, tạo động lực đưa đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới.
Đặt vấn đề
Trong bối cảnh đẩy mạnh chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và hiện thực hóa mục tiêu phát triển đất nước đến năm 2045, xây dựng một nền quản trị hiện đại, tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả là yêu cầu khách quan. Trên tinh thần đó, việc triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp từ năm 2025 được xem là một bước đột phá quan trọng trong tiến trình đổi mới tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước.
Điểm nổi bật của cuộc cải cách lần này không chỉ nằm ở việc sắp xếp đơn vị hành chính hay tinh giản đầu mối tổ chức mà còn ở việc tái cấu trúc phương thức quản trị địa phương theo hướng phân cấp mạnh hơn, vận hành linh hoạt hơn và gắn với chuyển đổi số. Theo nghĩa đó, chính quyền địa phương hai cấp không chỉ là kết quả của quá trình tinh gọn bộ máy mà còn có thể được nhìn nhận như một “bệ phóng thể chế” cho đổi mới quản trị quốc gia.
Phó Chủ tịch Quốc hội Vũ Hồng Thanh cùng các đồng chí lãnh đạo tỉnh kiểm tra ngày đầu vận hành chính quyền địa phương hai cấp tại Trung tâm Phục vụ hành chính công đặc khu Vân Đồn (nguồn: Báo Quảng Ninh)
Trước hết, “Bệ phóng thể chế” ở đây được hiểu là nền tảng tổ chức, hệ thống cơ chế, thiết chế và phương thức quản trị mới được tiến hành theo hướng hiện đại, có khả năng tạo động lực, giải phóng nguồn lực và mở ra không gian phát triển cho đất nước trong một giai đoạn lịch sử nhất định. Như vậy, thuật ngữ “bệ phóng thể chế” được sử dụng để chỉ vai trò của mô hình chính quyền địa phương hai cấp như một nền tảng tổ chức mới, tạo tiền đề cho đổi mới quản trị quốc gia, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, thúc đẩy chuyển đổi số, giải phóng nguồn lực phát triển và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
Từ thực tiễn triển khai tại tỉnh Quảng Ninh, bài viết góp phần làm rõ vai trò của mô hình này trong việc nâng cao hiệu quả quản trị, giải phóng nguồn lực và tạo động lực phát triển trong giai đoạn mới.
Thứ nhất, tái cấu trúc quyền lực quản trị địa phương – đột phá lớn nhất của mô hình chính quyền hai cấp
Giá trị lớn nhất của mô hình chính quyền địa phương hai cấp không nằm ở việc giảm một cấp hành chính mà ở việc tái cấu trúc phương thức quản trị nhà nước ở địa phương. Việc tinh giản tầng nấc trung gian gắn với phân cấp, phân quyền mạnh mẽ đã giúp rút ngắn khoảng cách giữa hoạch định chính sách và tổ chức thực hiện, nâng cao sự chủ động, tự chịu trách nhiệm của chính quyền cơ sở.
Theo phương án sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, cả nước thực hiện sắp xếp đối với 9.907/10.035 đơn vị hành chính cấp xã; số lượng đơn vị hành chính cấp xã giảm từ hơn 10.000 xuống còn khoảng 3.300 đơn vị. Đây là cuộc sắp xếp đơn vị hành chính lớn nhất trong lịch sử nước ta kể từ năm 1945. Đồng thời, đây cũng là lần đầu tiên Việt Nam thực hiện đồng bộ việc sắp xếp đơn vị hành chính, tinh gọn bộ máy, phân cấp, phân quyền và chuyển đổi số trong cùng một tiến trình cải cách. Điều này làm nên ý nghĩa đặc biệt của cuộc cải cách.
Theo Công văn số 3308/BNV-CCVC ngày 05/6/2025 của Bộ Nội vụ, có 1.065 nhiệm vụ, thẩm quyền của cấp huyện được chuyển giao cho cấp xã thực hiện theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương (sửa đổi) năm 2025. Điều này cho thấy cải cách không chỉ là sắp xếp tổ chức bộ máy mà là sự chuyển dịch thực chất về quyền hạn và trách nhiệm quản lý.
Tại Quảng Ninh, việc triển khai mô hình mới được thực hiện trên nguyên tắc “rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, rõ cơ chế phối hợp và rõ nguồn lực thực hiện”. Sau gần một năm vận hành, tỉnh đã hoàn thành rà soát, chuẩn hóa, công khai 2.267 thủ tục hành chính, trong đó, có 1.860 thủ tục cấp tỉnh; 407 thủ tục cấp xã với 101 thủ tục liên thông giữa các cấp[1]. Kết quả này cho thấy bộ máy tinh gọn không làm suy giảm hiệu quả quản lý mà ngược lại đang góp phần nâng cao chất lượng điều hành và phục vụ nhân dân.
Thứ hai, kiến tạo nền quản trị số và chính quyền số hiện đại
Trong thời đại số, hiệu quả quản trị không còn phụ thuộc chủ yếu vào số lượng cấp hành chính mà phụ thuộc vào khả năng xử lý dữ liệu, kết nối thông tin và cung cấp dịch vụ công trên môi trường điện tử. Chuyển đổi số đang làm thay đổi căn bản phương thức quản trị nhà nước. Trong môi trường số, thông tin được xử lý theo thời gian thực, dữ liệu được kết nối liên thông và nhiều dịch vụ công được thực hiện trực tuyến. Điều đó đòi hỏi bộ máy nhà nước phải tinh gọn hơn, giảm khâu trung gian và nâng cao khả năng phối hợp giữa các cơ quan. Chính vì vậy, chính quyền địa phương hai cấp không chỉ là yêu cầu của cải cách hành chính mà còn là đòi hỏi khách quan của tiến trình chuyển đổi số quốc gia.
Cùng với việc sắp xếp tổ chức bộ máy, Chính phủ đã đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, cắt giảm hàng trăm thủ tục và điều kiện kinh doanh, giảm đáng kể thời gian giải quyết và chi phí tuân thủ cho người dân, doanh nghiệp. Với phương châm chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” (Chính phủ ban hành 08 nghị quyết đến nay đã cắt giảm và đơn giản hóa tổng cộng 184 thủ tục hành chính (bãi bỏ) và cắt giảm 890 điều kiện kinh doanh, giảm hơn 50% thời gian giải quyết và chi phí tuân thủ)[2]. Đây là tiền đề quan trọng để chuyển từ mô hình quản lý hành chính truyền thống sang mô hình quản trị số hiện đại.
Tại Quảng Ninh, hiệu quả của quá trình chuyển đổi số được phản ánh khá rõ qua nhiều bộ chỉ số đánh giá chất lượng điều hành cấp tỉnh. Năm 2025, Quảng Ninh đạt 93,16/100 điểm PAR INDEX, xếp thứ 2 trong số 34 tỉnh, thành phố; Chỉ số SIPAS đạt 88,33%, cũng đứng thứ 2 toàn quốc. Đặc biệt, PCI đạt 67,55 điểm, tiếp tục đưa Quảng Ninh vào nhóm năm địa phương có chất lượng điều hành kinh tế tốt nhất cả nước. Việc duy trì 13 năm liên tiếp (từ năm 2013 – 2025) nằm trong nhóm dẫn đầu cả nước về chỉ số PCI cho thấy những cải cách dựa trên nền tảng số đã tạo ra hiệu quả thực chất đối với môi trường đầu tư và chất lượng quản trị địa phương.
Đến nay, hạ tầng số Quảng Ninh được đầu tư tương đối đồng bộ với 100% đơn vị hành chính cấp xã được kết nối mạng truyền số liệu chuyên dùng; hệ thống hội nghị truyền hình trực tuyến được phủ kín toàn tỉnh; Trung tâm Giám sát, điều hành thông minh (IOC) chính thức đi vào vận hành trong năm 2026. Những kết quả này đang từng bước hình thành mô hình quản trị dựa trên dữ liệu thời gian thực, nâng cao hiệu quả phục vụ người dân và doanh nghiệp.
Thứ ba, giải phóng nguồn lực và mở rộng không gian phát triển
Tinh gọn tổ chức bộ máy không phải mục tiêu tự thân mà là giải pháp nhằm sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực quốc gia. Cuộc sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025 có quy mô lớn nhất kể từ khi thành lập nước đã tạo ra những thay đổi căn bản về tổ chức không gian phát triển. Hiện cả nước còn 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh; 3.321 đơn vị hành chính cấp xã; đồng thời kết thúc hoạt động của 696 đơn vị hành chính cấp huyện.
Ý nghĩa của quá trình này không chỉ nằm ở việc giảm đầu mối quản lý hay tiết kiệm chi thường xuyên mà còn mở ra dư địa lớn để tái cơ cấu nguồn lực, tăng đầu tư cho hạ tầng, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và các lĩnh vực tạo động lực tăng trưởng mới khác. Đây là biểu hiện rõ nét của tư duy phát triển mới: Tiết kiệm nguồn lực quản lý để đầu tư nhiều hơn cho tương lai. Đồng thời, việc mở rộng quy mô đơn vị hành chính cũng tạo điều kiện tăng cường liên kết vùng, liên kết đô thị – nông thôn và nâng cao năng lực cạnh tranh của địa phương.
Quảng Ninh là một trong những địa phương đi đầu trong quá trình này. Thông qua thực hiện Đề án 25 và nhiều đợt sắp xếp tổ chức bộ máy, tỉnh đã giảm hàng nghìn biên chế, người hoạt động không chuyên trách và đầu mối tổ chức. Quan trọng hơn, quá trình đó không làm giảm hiệu quả hoạt động mà trở thành nền tảng thực tiễn quan trọng để địa phương triển khai thành công mô hình chính quyền địa phương hai cấp hiện nay.
Thứ tư, củng cố niềm tin xã hội và nâng cao chất lượng quản trị công
Mục tiêu cuối cùng của mọi cuộc cải cách thể chế không chỉ là tổ chức lại bộ máy mà là phục vụ người dân tốt hơn. Một bộ máy tinh gọn, trách nhiệm rõ ràng, quy trình minh bạch và ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số sẽ góp phần giảm chi phí hành chính, nâng cao chất lượng dịch vụ công và củng cố niềm tin xã hội.
Nhiều năm liên tiếp, Quảng Ninh duy trì vị trí nhóm đầu cả nước về các chỉ số PCI, SIPAS, PAR INDEX. Sau gần một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, hoạt động giải quyết thủ tục hành chính tiếp tục được duy trì ổn định, tỷ lệ hồ sơ giải quyết đúng hạn ở mức cao, mức độ hài lòng của người dân và doanh nghiệp tiếp tục được cải thiện.
Thực tiễn đó cho thấy, chính quyền địa phương hai cấp không chỉ là mô hình tổ chức mới mà đang từng bước khẳng định vai trò là nền tảng của một nền quản trị hiện đại, lấy người dân làm trung tâm và hiệu quả phục vụ làm thước đo. Đây cũng chính là biểu hiện rõ nét nhất của vai trò “bệ phóng thể chế” đối với sự phát triển của đất nước trong giai đoạn mới.
Kết luận
Thực tiễn bước đầu cho thấy mô hình chính quyền địa phương hai cấp đang tạo ra những chuyển biến quan trọng trong phương thức quản trị nhà nước. Từ kinh nghiệm triển khai tại Quảng Ninh có thể thấy, khi được thực hiện đồng bộ với cải cách hành chính, chuyển đổi số, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, mô hình này giúp nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý, cải thiện chất lượng phục vụ người dân và doanh nghiệp.
Với ý nghĩa đó, chính quyền địa phương hai cấp không chỉ là kết quả của quá trình tinh gọn bộ máy mà thực sự là một “bệ phóng thể chế”, tạo nền tảng cho đổi mới quản trị quốc gia và phát triển bền vững trong giai đoạn mới.
[1] Tỉnh ủy Quảng Ninh, Dự thảo Báo cáo sơ kết 01 năm vận hành bộ máy của chính trị và chính quyền địa phương 2 cấp, tháng 5/2026
[2] Văn phòng Chính phủ (2026), Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, bài: “Chính phủ ban hành 8 nghị quyết cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính…”, https://chinhphu.vn
Tác giả: ThS. Phạm Khánh Phương
