Thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, chấm dứt ách thống trị thực dân – phong kiến cho ra đời nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, mở ra một kỷ nguyên mới cho dân tộc đó là kỷ nguyên độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội. Tuy nhiên, chính quyền cách mạng lúc bấy giờ đứng trước vô vàn khó khăn, thách thức nghiêm trọng: nền kinh tế kiệt quệ, tài chính trống rỗng, nạn đói, nạn mù chữ hoành hành; các thế lực thù địch trong và ngoài nước tìm mọi cách chống phá, phủ nhận tính hợp pháp của Nhà nước mới.
Trong bối cảnh đó, ngay sau khi giành được độc lập một ngày (ngày 3-9-1945), Hội đồng Chính phủ đã họp phiên đầu tiên quyết định sáu nhiệm vụ cấp bách của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà: phát động chiến dịch tăng gia sản xuất để chống đói; mở phong trào chống nạn mù chữ; sớm tổ chức tổng tuyển cử, mở phong trào giáo dục cần, kiệm, liêm, chính; bỏ thuế thân, thuế chợ, thuế đò; và tuyên bố tự do tín ngưỡng, lương giáo đoàn kết nhằm ổn định tình hình, bước đầu xây dựng và tăng cường thực lực cho cuộc đấu tranh trong thời kỳ mới
Chính phủ lâm thời và Chủ tịch Hồ Chí Minh coi trọng việc tiến hành tổng tuyển cử để xây dựng cơ sở pháp lý vững chắc cho chính quyền cách mạng mới là một trong những nhiệm vụ trọng yếu và cấp bách, khẳng định quyền làm chủ của nhân dân, củng cố tính chính danh của chính quyền cách mạng và tạo nền tảng cho việc tổ chức, vận hành bộ máy nhà nước thống nhất trên phạm vi cả nước. Tại phiên họp đầu tiên của Hội đồng Chính phủ ngày 3-9-1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh: “Trước chúng ta đã bị chế độ quân chủ chuyên chế cai trị, rồi đến chế độ thực dân không kém phần chuyên chế, nên nước ta không có hiến pháp. Nhân dân ta không được hưởng quyền tự do dân chủ. Chúng ta phải có một hiến pháp dân chủ. Tôi đề nghị Chính phủ tổ chức càng sớm càng hay cuộc TỔNG TUYỂN CỬ với chế độ phổ thông đầu phiếu. Tất cả công dân trai gái mười tám tuổi đều có quyền ứng cử và bầu cử, không phân biệt giàu nghèo, tôn giáo, dòng giống…”[1]. Việc tổ chức tổng tuyển cử bầu Quốc hội là lựa chọn mang tính chiến lược, thể hiện tầm nhìn xa và tư duy pháp quyền tiến bộ của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Sau một thời gian chuẩn bị khẩn trương, ngày 6 tháng 1 năm 1946, cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên trong lịch sử Việt Nam được tổ chức trên phạm vi cả nước. Đánh dấu việc người dân lần đầu tiên thực hiện quyền làm chủ, lựa chọn đại diện của mình để xây dựng đất nước sau khi giành độc lập
Cuộc Tổng tuyển cử diễn ra trong điều kiện hết sức khó khăn, nhiều địa phương còn có chiến sự, song vẫn thu hút đông đảo các tầng lớp nhân dân tham gia với tinh thần trách nhiệm và niềm tin sâu sắc vào chính quyền cách mạng. Kết quả số cử tri đi bỏ phiếu đạt tỉ lệ 89%, đã bầu ra 333 đại biểu vào Quốc hội khóa I, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của toàn thể nhân dân Việt Nam.
Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời sau cuộc tuyển cử đầu tiên trong cả nước ngày 6-1-1946 (Ảnh tư liệu)
Việc thành lập Quốc hội khóa I có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong quá trình xây dựng nhà nước mới. Trước hết, Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, do nhân dân trực tiếp bầu ra, qua đó khẳng định rõ ràng mọi quyền lực nhà nước đều thuộc về nhân dân. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để Chính phủ hoạt động hợp hiến, hợp pháp và có đầy đủ thẩm quyền trước nhân dân và phù hợp với thông lệ của quốc tế và được cộng đồng quốc tế công nhận.
Trên nền tảng Quốc hội khóa I, Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa từng bước hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước từ Trung ương đến địa phương, xây dựng các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp theo nguyên tắc dân chủ, thống nhất và hiệu quả. Quốc hội cũng là nơi thể hiện tinh thần đại đoàn kết toàn dân tộc, quy tụ đại biểu của nhiều đảng phái, tôn giáo, dân tộc khác nhau cùng tham gia xây dựng và bảo vệ chính quyền cách mạng.
Một trong những thành tựu lớn nhất của Quốc hội khóa I là đã bầu ra Ban soạn thảo Hiến pháp và tại kỳ hợp thứ 2 của Quốc hội đã thông qua Hiến pháp năm 1946 – bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam độc lập. Hiến pháp 1946 đã xác lập những nguyên tắc cơ bản của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa: độc lập, chủ quyền quốc gia; chế độ dân chủ cộng hòa; bảo đảm các quyền tự do, dân chủ cơ bản của công dân; tổ chức và phân công quyền lực nhà nước một cách rõ ràng, hợp lý.
Hiến pháp năm 1946 không chỉ có giá trị pháp lý mà còn mang ý nghĩa chính trị, tư tưởng sâu sắc, thể hiện khát vọng về một nhà nước của dân, do dân và vì dân. Đây chính là cột mốc quan trọng trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền cách mạng, tạo cơ sở để ban hành các đạo luật và chính sách phục vụ sự nghiệp kháng chiến, kiến quốc lâu dài.
Cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên năm 1946 là minh chứng sinh động cho sức mạnh của lòng dân và tinh thần dân chủ của chế độ mới. Sự kiện này đã góp phần củng cố niềm tin của nhân dân đối với Đảng và Nhà nước, tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân tộc, đồng thời tạo cơ sở pháp lý vững chắc để bảo vệ thành quả cách mạng trước những âm mưu chống phá của các thế lực thù địch.
Từ thực tiễn 80 năm qua kể từ ngày diễn ra cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên, có thể rút ra bài học sâu sắc về vai trò quyết định của nhân dân trong xây dựng và bảo vệ chính quyền; về tầm quan trọng của việc xây dựng và thực thi pháp luật; cũng như giá trị bền vững của dân chủ và pháp quyền trong sự nghiệp cách mạng Việt Nam. Những bài học đó tiếp tục được kế thừa, phát huy trong quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay.
Ths. Ngô Thị Ninh Dung
[1] Hồ Chí Minh toàn tập, t4, tr2.
