Chỉ thị số 10-CT/TW ngày 20/7/2026 của Ban Bí thư đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ giáo dục lý luận chính trị trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và mạng xã hội tác động ngày càng sâu sắc đến nhận thức, tư tưởng và lối sống của người học. Chỉ thị xác định giáo dục lý luận chính trị là nhiệm vụ chính trị quan trọng, thường xuyên, trực tiếp góp phần xây dựng nền tảng tinh thần xã hội, củng cố niềm tin, hình thành nhân cách, bản lĩnh và năng lực công dân Việt Nam trong thời đại số. Từ góc nhìn của người làm công tác giáo dục lý luận chính trị, yêu cầu cốt lõi hiện nay là chuyển mạnh từ truyền thụ kiến thức sang hình thành phẩm chất và năng lực; gắn lý luận với thực tiễn, biến tri thức lý luận thành niềm tin, bản lĩnh, phương pháp tư duy và năng lực hành động của người học.
Chủ tịch Hồ Chí Minh thăm lớp học chính trị của giáo viên cấp II, cấp III toàn miền Bắc, ngày 13/9/1958 – Ảnh tư liệu TTXVN
Đổi mới giáo dục lý luận chính trị từ yêu cầu của thực tiễn
Sau hơn 10 năm thực hiện Kết luận số 94-KL/TW ngày 28/3/2014 của Ban Bí thư khóa XI về tiếp tục đổi mới việc học tập lý luận chính trị trong hệ thống giáo dục quốc dân, công tác giáo dục lý luận chính trị đã có nhiều chuyển biến tích cực. Chương trình, giáo trình, học liệu từng bước được đổi mới; đội ngũ giảng viên, giáo viên được quan tâm xây dựng; nền nếp, kỷ luật dạy và học được tăng cường; nhận thức về lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống, ý thức công dân của người học có những chuyển biến quan trọng.
Tuy nhiên, Chỉ thị số 10-CT/TW cũng thẳng thắn chỉ ra những hạn chế: nội dung, chương trình và phương pháp giáo dục ở một số nơi còn nặng về truyền thụ kiến thức, chưa gắn chặt với thực tiễn và đặc điểm người học; tính thuyết phục và khả năng chuyển hóa kiến thức thành nhận thức, niềm tin, trách nhiệm, hành vi tích cực chưa cao; phương pháp giảng dạy, kiểm tra, đánh giá còn chậm đổi mới; một bộ phận người học thiếu ý thức rèn luyện, trách nhiệm xã hội, ý thức tuân thủ pháp luật và kỹ năng ứng xử trên không gian mạng.
Những vấn đề đó càng đáng quan tâm khi quy mô của hệ thống giáo dục nước ta rất lớn. Năm học 2025-2026, cả nước có hơn 23 triệu học sinh, sinh viên. Đó không đơn thuần là quy mô của giáo dục, mà là hàng chục triệu công dân đang trong quá trình hình thành thế giới quan, nhân sinh quan, hệ giá trị, ý thức pháp luật và trách nhiệm xã hội. Chất lượng giáo dục lý luận chính trị vì thế có quan hệ trực tiếp với chất lượng nguồn nhân lực, nền tảng tinh thần và sức mạnh nội sinh của đất nước.
Trong bối cảnh đó, việc Ban Bí thư ban hành Chỉ thị số 10-CT/TW không chỉ là sự tiếp nối chủ trương đổi mới giáo dục lý luận chính trị, mà còn đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ hơn về tư duy và phương thức giáo dục trong điều kiện mới.
Điểm cốt lõi là phải vượt qua cách tiếp cận coi giáo dục lý luận chính trị chủ yếu là truyền đạt và ghi nhớ kiến thức. Người học có thể nắm được khái niệm về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, nhưng điều quan trọng hơn là phải hình thành ý thức thượng tôn Hiến pháp và pháp luật. Có thể trình bày đầy đủ các chuẩn mực đạo đức công vụ, nhưng quan trọng hơn là biết chuyển hóa thành tinh thần trách nhiệm, thái độ phục vụ Nhân dân trong thực thi công vụ. Có thể hiểu quyền, nghĩa vụ công dân, nhưng trong xã hội số còn phải có năng lực nhận diện thông tin sai lệch, ứng xử có trách nhiệm trên không gian mạng và không bị dẫn dắt bởi những thông tin thiếu căn cứ.
Nói cách khác, giáo dục lý luận chính trị phải giải quyết được khoảng cách giữa “biết” với “tin”, “hiểu” với “làm”, tri thức với hành động. Đây chính là ý nghĩa sâu xa của yêu cầu chuyển mạnh từ truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất và năng lực người học; chú trọng bản lĩnh chính trị, lý tưởng cách mạng, khát vọng cống hiến, tinh thần thượng tôn pháp luật, đạo đức, trách nhiệm xã hội, ý thức công dân, năng lực số và khả năng hội nhập quốc tế.
Để lý luận có sức sống và sức thuyết phục
Trong kỷ nguyên số, giáo dục lý luận chính trị đang đứng trước một môi trường hoàn toàn khác. Người học không còn tiếp nhận thông tin chủ yếu từ người thầy và giáo trình. Chỉ với một thiết bị thông minh, họ có thể tiếp cận một lượng thông tin gần như không giới hạn; trí tuệ nhân tạo có thể tìm kiếm, tổng hợp, phân tích và tạo lập nội dung trong thời gian rất ngắn; mạng xã hội trở thành một không gian tác động thường xuyên đến nhận thức, thái độ và hành vi.
Trong điều kiện ấy, vai trò của người giảng viên lý luận chính trị không giảm đi, nhưng phải thay đổi. Người thầy không thể và cũng không cần cạnh tranh với công nghệ về tốc độ cung cấp thông tin. Giá trị của người thầy phải được thể hiện ở năng lực định hướng, giải thích, kết nối lý luận với thực tiễn, kiểm chứng thông tin, tổ chức đối thoại và hình thành phương pháp tư duy khoa học cho người học. Đây cũng là vấn đề có ý nghĩa phương pháp luận đối với đổi mới giáo dục lý luận chính trị. Lý luận chỉ có sức thuyết phục khi giải thích được thực tiễn và góp phần định hướng giải quyết những vấn đề do thực tiễn đặt ra.
Một bài giảng về Chính quyền địa phương về Nhà nước pháp quyền Xã hội chủ nghĩa Việt Nam sẽ có sức sống hơn khi được liên hệ với thực tiễn hoàn thiện thể chế, cải cách hành chính, phân cấp, phân quyền và kiểm soát quyền lực. Nội dung về chính quyền địa phương sẽ thiết thực hơn khi người học được phân tích những vấn đề phát sinh trong vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Bài học về đạo đức công vụ sẽ thuyết phục hơn khi đặt cán bộ trước những tình huống cụ thể về trách nhiệm, kỷ luật, kỷ cương, tinh thần phục vụ Nhân dân. Giáo dục ý thức công dân trong giai đoạn hiện nay cũng không thể tách rời ý thức và trách nhiệm của công dân trên môi trường số. Vì vậy, yêu cầu đặt ra đối với người giảng viên không chỉ là “đúng giáo trình”, mà phải vững lý luận, sâu thực tiễn, chắc phương pháp và làm chủ công nghệ. Đổi mới phương pháp cũng không thể hiểu đơn giản là đưa thêm video, hình ảnh hay công nghệ vào bài giảng. Nếu người học vẫn chỉ nghe, ghi chép và tái hiện kiến thức thì phương pháp về bản chất chưa thay đổi. Cốt lõi của đổi mới phải là chuyển người học từ vị trí tiếp nhận thụ động sang chủ động tham gia quá trình nhận thức: biết đặt câu hỏi, phân tích vấn đề, tranh luận, phản biện, kiểm chứng thông tin và vận dụng lý luận để giải quyết tình huống thực tiễn.
Thực tiễn tại Trường Chính trị Vũ Văn Hiếu tỉnh Quảng Ninh đã cho thấy hiệu quả của hướng tiếp cận này. Tại Hội thi Học viên học giỏi lý luận chính trị năm 2026, học viên tiêu biểu của 5 lớp Trung cấp lý luận chính trị tham gia các nội dung thuyết trình, xử lý tình huống và hỏi – đáp nhanh; các chủ đề gắn với công tác xây dựng Đảng, học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh và thực tiễn phát triển kinh tế – xã hội của Trung ương, của tỉnh Quảng Ninh. Từ một hoạt động cụ thể có thể thấy, khi lý luận được đặt trong tình huống thực tiễn, người học không chỉ phải “nhớ” kiến thức mà còn phải biết hiểu, phân tích, lựa chọn và vận dụng. Đó cũng là hướng cần tiếp tục mở rộng trong giảng dạy lý luận chính trị.
Lớp Trung cấp lý luận chính trị C307 tham gia phần thi xử lý tình huống tại Hội thi Học viên học giỏi lý luận chính trị năm 2026
Người thầy là nhân tố quyết định chất lượng đổi mới
Chương trình có thể hiện đại, học liệu có thể số hóa, phương pháp có thể đổi mới, nhưng nhân tố trực tiếp quyết định sức sống của một giờ học vẫn là người thầy.
Chỉ thị số 10-CT/TW vì vậy đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên, giáo viên; chú trọng đào tạo, bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng, phương pháp, nhất là năng lực số, khả năng định hướng và đối thoại với người học; đồng thời đề cao vai trò tiên phong, nêu gương về bản lĩnh chính trị, đạo đức, lối sống và trách nhiệm của nhà giáo.
Đối với người giảng viên lý luận chính trị, yêu cầu đó trước hết đòi hỏi phải có nền tảng lý luận vững vàng, hiểu đúng bản chất vấn đề chứ không dừng lại ở việc truyền đạt nội dung giáo trình. Nhưng lý luận chỉ thực sự có sức sống khi được soi chiếu qua thực tiễn. Vì vậy, giảng viên phải thường xuyên nghiên cứu khoa học, đi thực tế, tổng kết thực tiễn, cập nhật những chủ trương mới của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và những vấn đề mới của đời sống xã hội. Cùng với đó là năng lực đối thoại của người thầy. Trong môi trường thông tin đa chiều, người học ngày càng có nhu cầu đặt câu hỏi, tranh luận và kiểm chứng. Người giảng viên phải có khả năng tiếp nhận những câu hỏi khác nhau, kể cả câu hỏi khó; phân tích bằng lập luận khoa học, chứng cứ thực tiễn và thái độ khách quan, thuyết phục. Đặc biệt, năng lực số đang trở thành một bộ phận không thể thiếu trong năng lực nghề nghiệp của người giảng viên. Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu số và học liệu số cần được nhìn nhận như những công cụ hỗ trợ quan trọng cho nghiên cứu và giảng dạy. Nhưng sử dụng được công nghệ chưa đủ; người thầy còn phải có năng lực kiểm chứng, nhận diện sai lệch, kiểm soát rủi ro và hướng dẫn người học sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm. Cao hơn tất cả là sự nêu gương. Giáo dục lý luận chính trị không chỉ tác động bằng nội dung bài giảng mà còn bằng nhân cách của người dạy. Khó có thể giáo dục trách nhiệm nếu người thầy thiếu trách nhiệm; khó truyền cảm hứng học tập suốt đời nếu bản thân người thầy ngừng học tập; khó hình thành thái độ khoa học nếu người dạy sử dụng thông tin thiếu kiểm chứng. Trong giáo dục lý luận chính trị, nhân cách và sự nêu gương của người thầy cũng chính là một phương pháp giáo dục.
Từ Chỉ thị số 10-CT/TW đến trách nhiệm của Trường chính trị
Tinh thần của Chỉ thị số 10-CT/TW có ý nghĩa trực tiếp đối với hệ thống trường chính trị. Đây là nơi đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý của hệ thống chính trị ở địa phương; người học phần lớn là những người đang trực tiếp tham gia hoạch định, tham mưu và tổ chức thực hiện chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước. Vì vậy, yêu cầu gắn lý luận với thực tiễn càng phải được đặt ra ở mức cao hơn.
Đối với Trường Chính trị Vũ Văn Hiếu tỉnh Quảng Ninh, thực hiện tinh thần Chỉ thị số 10-CT/TW trước hết cần gắn với tiếp tục nâng cao chất lượng đào tạo, bồi dưỡng, nghiên cứu khoa học và tổng kết thực tiễn; cập nhật kịp thời Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, các nghị quyết, chỉ thị, kết luận mới của Trung ương và thực tiễn phát triển của Quảng Ninh vào nội dung giảng dạy.
Đặc biệt, thực tiễn Quảng Ninh hiện nay đang cung cấp nguồn học liệu hết sức phong phú: vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền; chuyển đổi số; xây dựng nền hành chính phục vụ; đổi mới phương thức quản trị địa phương; nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức; hướng tới những mục tiêu phát triển mới của tỉnh. Mỗi mô hình, mỗi cuộc khảo sát, mỗi đề tài nghiên cứu, mỗi vấn đề phát sinh từ cơ sở nếu được tổng kết khoa học đều có thể trở thành tình huống thực tiễn có giá trị trong giảng dạy. Do đó, cần hình thành chặt chẽ hơn chu trình “giảng dạy – nghiên cứu khoa học – tổng kết thực tiễn – cập nhật bài giảng”; đẩy mạnh xây dựng học liệu số và ngân hàng tình huống; tăng cường thảo luận, đối thoại, xử lý tình huống; khai thác trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm; coi khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn là một tiêu chí quan trọng trong đánh giá kết quả học tập.
Với trường chính trị, thước đo cuối cùng của chất lượng đào tạo không chỉ nằm ở kết quả giỏi, xuất sắc hay chứng chỉ cuối khóa. Quan trọng hơn là sau quá trình học tập, người cán bộ có tư duy tốt hơn, phương pháp làm việc khoa học hơn, bản lĩnh vững vàng hơn, thực thi công vụ trách nhiệm hơn và phục vụ Nhân dân tốt hơn hay không.
Để lý luận trở thành niềm tin và hành động
Chỉ thị số 10-CT/TW được ban hành khi đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, đồng thời khoa học, công nghệ, trí tuệ nhân tạo và mạng xã hội đang làm thay đổi sâu sắc cách con người tiếp cận tri thức và hình thành nhận thức. Điều đó đặt giáo dục lý luận chính trị trước yêu cầu phải đổi mới mạnh mẽ hơn cả về nội dung, phương pháp và đội ngũ.
Từ góc nhìn của người trực tiếp làm công tác giáo dục lý luận chính trị, giá trị sâu sắc của Chỉ thị số 10-CT/TW chính là đặt ra yêu cầu làm cho lý luận đến với người học bằng sức thuyết phục của khoa học, sức sống của thực tiễn và từ chính người thầy. Đích đến của giáo dục lý luận chính trị không phải là làm cho người học ghi nhớ nhiều hơn các khái niệm, nguyên lý, quan điểm, mà là hình thành khả năng nhận thức đúng, phương pháp tư duy khoa học, niềm tin có cơ sở, bản lĩnh trước những vấn đề phức tạp và trách nhiệm hành động vì lợi ích chung.
Khi lý luận giải đáp được những vấn đề của cuộc sống; khi mỗi bài giảng gắn với thực tiễn đang vận động; khi người thầy vừa truyền đạt tri thức, vừa định hướng phương pháp tư duy và nêu gương bằng chính nhân cách nghề nghiệp của mình, thì lý luận chính trị không còn là kiến thức chỉ tồn tại trong giáo trình và lớp học. Lý luận sẽ trở thành niềm tin, bản lĩnh, phương pháp tư duy và sức mạnh hành động của mỗi người học. Đó cũng là yêu cầu cốt lõi để tinh thần Chỉ thị số 10-CT/TW thực sự đi vào cuộc sống, góp phần xây dựng những thế hệ công dân Việt Nam có bản lĩnh chính trị vững vàng, đạo đức, tri thức, ý thức thượng tôn pháp luật, năng lực số và khát vọng cống hiến, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững đất nước trong giai đoạn mới./.
ThS. Nguyễn Minh Hải – Khoa Nhà nước và pháp luật
